Восеньскія могілкі

Цяпер, калі лістападаўскі дзень мала адрозніваецца ад позняга вечара, я традыцыйна наведваюся на Вайсковы могілкі ў Мінску, бо там пахаваныя мой дзед Міхась і бабуля Марыя. Даты нараджэння і смерці майго дзеда ў календары адстаяць ўсяго на колькі дзён. Так што, паміж імі я і наведваю могілкі. Не для таго, каб прыбраць магілу, а схадзіць у адведкі.  

Дзеда Міхася я ніколі не бачыў, як і ён мяне. Дзядуля сышоў з жыцця за пяць гадоў да майго нараджэння. І цяпер я старэйшы за яго пахаванага. Але пасля дзеда-пісьменніка засталіся яго кнігі, артыкулы, успаміны, расказаныя мне бабуляй. І я магу весці з ім завочную гутарку праз гады, праз мяжу паміж жыццём і смерцю.

Могілкі старыя, першыя пахаванні адносяцца да другой паловы ХІХ стагоддзя. Вайсковымі іх назвалі таму, што хавалі тут памерлых у шпіталі салдат, якія ваявалі за вызваленне Балгарыі ад турак. Тых магіл ужо не захавалася. Згадка пра загінулых на незразумелай для беларусаў вайне ёсць на мемарыяльных шыльдах у царкве — пералічаныя прозвішчы. Цікава, што там хавалі не толькі памерлых, але і ампутаваныя параненым ногі, рукі. У старых дакументах нават паведамляецца пра вуха нейкага расійскага генерала, пахаванае ў сутарэннях царквы.

Другая хваля вайсковых пахаванняў прыпадае на вызваленне беларускай сталіцы ад нацыстаў ў 1944 годзе. Цягнуцца роўныя шэрагі сучасных так званых “падгалоўнікаў”. На большасці проста пяціканцовыя чырвона-армейскія зорачкі. На некаторых імёны-прозвішчы і званні. Усё прыгожа, аднастайна, як і заведзена ў войску, акуратная сучасная тратуарная плітка. Але я памятаю з дзяцінства адно пахаванне з Другой сусветнай вайны такім, як паставілі яго баявыя таварышы загінулага савецкага лётчыка. Па рагах магілы ўкапаныя чатыры авіяцыйныя бомбы са сталёвымі ланцугамі паміж імі. Дарма яго знеслі пры добраўпарадкаванні, бо ў ім быў подых таго трагічнага і радаснага часу вызвалення беларускай сталіцы.

Я іду да магілы дзеда той сцежкай, якой з дзяцінства вучыла мяне бабуля Марыя: “Запамінай, бо потым будзеш хадзіць адзін, без мяне”. На могілках помнікі з эпітафіямі яшчэ дарэформенным правапісам, па-руску, па-польску, на ідышы, па-беларуску. Каталіцкія, крыжы, праваслаўныя, камуністычныя зорачкі… Суцэльны беларускі даваенны і паваенны сталічны інтэрнацыянал.

Вось я і дайшоў да дзедавай магілы. Апалае лісце не наважваюся прыбраць, пачакае да вясны. Кляновыя лісты ў сярэдзіне каванае агароджы яшчэ залатыя. Яны – пяціканцовыя, нагадваюць далоні з распрастанымі пальцамі. Вялікія ўяўляюцца мне далонямі дзеда, малыя – бабулінымі, яны кранаюцца, сплятаюцца. На іх мажліва нават разгледзець прожылкі, падобныя да ліній жыцця, кахання і лёсу. Лініі, у спляценні, бегу якіх знаюцца хіраманты, па іх яны прадказваюць жывым будучыню. Але на могілках будучыні няма, ёсць толькі смерць і спраўджаныя лёсы, да якіх ўжо не дадаць, ад якіх нічога не адняць.

Я запальваю лампадку-зніч. Трымаючыся за халодную агароджу, як умею, прамаўляю малітву за ўсіх памерлых, прашу, каб Бог дараваў ім супакаенне душаў, бо яны жылі таксама ў бурлівыя часы, выбіралі, як кожны сучасны беларус, паміж дабром і ліхам. І хто ведае, хто з іх зрабіў тады правільны выбар? Але могілкі паядналі ўсіх.

Я выходжу за браму, азіраюся. У лістападаўскай вечаровай цямрэчы бачу агеньчык на дзедавай магіле. І тут у галаве сама сабою складаецца фраза. Не ведаю, я яе прыдумаў, згадаў пачутае, прачытанае, альбо дзед падказаў мне: “Радзіма там, дзе магілы тваіх продкаў”.

І я разумею, што так яно і ёсць.